Opvangzak van 80 cent redt levens bij bevalling

Een plastic opvangzak van 80 cent voorkomt dat duizenden vrouwen sterven tijdens de bevalling

Een opvangdoek met een geijkte zak helpt een van de hardnekkigste problemen in de wereldgezondheidszorg aan te pakken.

Door Stephanie Nolen
Foto’s: Taiwo Aina voor The New York Times
Gepubliceerd op 3 november 2026, bijgewerkt op 4 november 2026.

Enkele uren nadat ze bijna was doodgebloed, lag Husaina Balarabe er rustig bij, zonder te beseffen dat haar leven in gevaar was geweest.

Ze knuffelde haar pasgeboren baby, een jongetje met volle wangen dat ze Aabid had genoemd, en liet hem aan haar zussen zien. Ze lag in een bed op een rumoerige kraamafdeling in Kano, een stad in het noorden van Nigeria.

Balarabe, een 26-jarige optometriste, had een postpartumbloeding doorgemaakt: een bloeding na de bevalling, wereldwijd de belangrijkste oorzaak van moedersterfte.

Dat ze overleefde, had ze te danken aan een goedkope, eenvoudige aanpak die haar vroedvrouw toepaste. Die aanpak werd ontwikkeld in deze en andere kraamafdelingen in enkele van de armste gebieden van Afrika en redt inmiddels levens over het hele continent.

Het hulpmiddel was een dunne, groene plastic doek, ongeveer zo groot als een bakplaat, met aan het uiteinde een opvangzak. Tijdens de bevalling lag de doek onder Balarabe; de zak hing over het voeteneinde van het bed. De vroedvrouw die Aabid opving, zag bloed in de zak stromen. Het bereikte al snel de waarschuwingsmarkering van 300 milliliter en steeg verder.

De vroedvrouw haalde meteen een kar die midden op de drukke kraamafdeling klaarstond, riep om hulp en begon met de behandeling. Ze nam een spuit met oxytocine en diende die via een infuus toe om de baarmoeder te laten samentrekken. Ze gaf ook tranexaminezuur, dat helpt de afbraak van bloedstolsels tegen te gaan. Ze masseerde Balarabes buik om de baarmoedercontracties te stimuleren, terwijl een verpleegkundige intraveneus vocht toediende om het circulerende volume aan te vullen. Het bloedverlies nam af en stopte na enkele minuten volledig.

Alles verliep zo snel en vlot dat de jonge moeder niet doorhad dat er reden tot ongerustheid was.

Eén op de tien vrouwen krijgt na de bevalling een postpartumbloeding. Jaarlijks sterven hieraan minstens 70.000 vrouwen. Bijna al die overlijdens vinden plaats in lage-inkomenslanden. In Nigeria overlijden meer vrouwen rond de bevalling dan in enig ander land.

Moedersterfte is een bijzonder hardnekkig probleem in de wereldgezondheidszorg. Tot voor kort vereisten de belangrijkste oplossingen geschoolde zorgverleners die risicovrouwen konden herkennen en snel konden ingrijpen wanneer een bevalling plots gevaarlijk werd. Maar er bestaat geen goedkope of eenvoudige manier om vroedvrouwen en gynaecologen op te leiden, of om hen te overtuigen in achtergestelde plattelandsgebieden te blijven wanneer ze in steden of andere landen meer kunnen verdienen.

Een postpartumbloeding kan ontstaan nadat de baby geboren is en de placenta loskomt van de baarmoederwand. Daarbij komen honderden bloedvaten open te liggen. Normaal trekt de baarmoeder snel samen, waardoor die bloedvaten worden dichtgedrukt. Maar als dat niet of te traag gebeurt, of als er stukken placenta achterblijven, kan het bloedverlies blijven doorgaan. Een vrouw kan dan al binnen tien minuten overlijden.

Enig bloedverlies tijdens de bevalling is normaal. Een belangrijke reden waarom zoveel vrouwen overlijden, is dat het verrassend moeilijk is om vast te stellen wanneer iemand te veel bloed verliest. Onderzoek toonde aan dat zelfs vroedvrouwen en artsen die honderden bevallingen hebben begeleid, het bloedverlies stelselmatig onderschatten.

“Het bloed op het bed, op de vloer, in het verband, op mijn kleren en op haar kleren: is dat 300, 500 of 1.000 milliliter?”, vraagt dr. Hadiza Galadanci. Zij is hoogleraar verloskunde en gynaecologie aan Bayero University in Kano en leidde het Nigeriaanse onderzoek naar het gebruik van de opvangdoek.

“Vaak beseffen we niet hoeveel bloed een vrouw verloren heeft, omdat we het op het oog beoordelen. Dat is heel, heel subjectief.”

Tegen de tijd dat de zorgverleners besluiten dat ze moeten ingrijpen, is het vaak al te laat.

De opvangdoek wordt nu in heel Nigeria ingevoerd. Maar die vormde slechts het eerste onderdeel van de aanpak die Balarabes leven redde. Daarna volgde de reeks behandelingen die werd opgestart zodra er een gevaarlijke hoeveelheid bloed in de zak zat.

Geen van die behandelingen is nieuw. Enkele jaren geleden onderzochten wetenschappers echter wat er gebeurde wanneer ze allemaal snel en tegelijkertijd werden toegepast: baarmoedermassage, oxytocine, tranexaminezuur en intraveneus vocht. Volgens het artikel verminderde deze gecombineerde aanpak, samen met de opvangdoek, het aantal ziekenhuisoverlijdens door postpartumbloedingen met ongeveer twee derde.

Voorheen leerden zorgverleners om eerst massage te proberen en vervolgens twintig minuten af te wachten of de bloeding stopte. Zo niet, dan dienden ze een geneesmiddel toe en wachtten ze opnieuw twintig minuten.

Wanneer alle behandelingen samen worden toegepast, als een zogenoemde behandelbundel, stopt de bloeding bij de meeste vrouwen snel.

“Het is alsof je een kraan dichtdraait”, zegt Galadanci.

Stopt de bloeding niet, dan volgt opschaling van de zorg: de vrouw naar een operatiekamer brengen of overplaatsen naar een instelling waar een team het bloedverlies operatief kan stoppen.

“Sinds we hiermee begonnen zijn, hebben we geen enkel overlijden door een postpartumbloeding meer gehad”, zegt Binta Garba. Zij is al zeven jaar hoofdverpleegkundige van het verloskwartier van het Aminu Kano Teaching Hospital.

Acht of negen keer per week ziet een van haar verpleegkundigen dat het bloed in een opvangzak boven de markering van 300 milliliter komt. Dan klinkt de oproep: “Breng de behandelbundel!”

Wie het dichtst bij de kar staat, rijdt die naar het bed.

“Iedereen helpt mee en binnen korte tijd stopt de bloeding”, vertelt Garba.

Toen Galadanci vijf jaar geleden werd gevraagd om aan het onderzoek deel te nemen, was ze sceptisch. Hoe konden een dun stuk plastic en een kleine verandering in de behandelprocedure vrouwenlevens redden?

Het onderzoek overtuigde haar. Daarna zette ze zich ervoor in om de Nigeriaanse minister van Volksgezondheid ertoe te bewegen deze aanpak tot de nationale zorgstandaard te maken.

Nu bezoeken telkens twee vroedvrouwen die als opleider werken kraamafdelingen in het hele land om de opvangdoek en de behandelbundel te introduceren. Vaak stuiten ze op dezelfde scepsis.

“Ik dacht: we geven toch al oxytocine en tranexaminezuur, en er sterven nog altijd vrouwen. Je verspilt mijn tijd door me te vertellen over iets wat we al doen”, zegt Kursiyya Shuaibu, een van de opleiders, over haar eerste kennismaking met de nieuwe werkwijze.

Toen paste ze de aanpak zelf toe en redde ze het leven van een vrouw.

“Als je alles bundelt, is het net magie!”

Postpartumbloedingen komen ook voor in rijke landen, maar vrouwen overlijden er veel minder vaak aan. Ze krijgen doorgaans individuele begeleiding door een vroedvrouw of verpleegkundige. Ook worden hun vitale parameters elektronisch bewaakt, waardoor problemen vroeg kunnen worden opgemerkt. Bovendien is bloed voor transfusie er gemakkelijk beschikbaar.

In Nigeria komen ernstige postpartumbloedingen vaak voor, mede door de zwakke eerstelijnszorg. Zestig procent van de vrouwen heeft bloedarmoede en de toegang tot anticonceptie is beperkt. In het noorden krijgt een vrouw gemiddeld zeven kinderen. Haar bloedingsrisico neemt toe met het aantal zwangerschappen.

Een kwart van de Nigeriaanse vrouwen krijgt tijdens de zwangerschap helemaal geen prenatale zorg. Minder dan de helft komt aan vier controles. In het hele zorgsysteem bestaat een ernstig personeelstekort: van vroedvrouwen die risicovolle zwangerschappen kunnen opsporen tot gynaecologen die deze bevallingen veilig kunnen begeleiden.

Galadanci praat snel, loopt nog sneller en staat te popelen om de zorg voor vrouwen te verbeteren. Ze is ervan overtuigd dat de oplossingen voor deze fundamentele problemen even eenvoudig moeten zijn.

“Die opvangdoek heeft niets met artificiële intelligentie te maken. Het is precies het tegenovergestelde: een heel, heel eenvoudige ingreep die onze problemen kan helpen oplossen”, zegt ze.

“Je hebt geen chirurg nodig die een vrouw komt redden. Of iemand die je een techniek aanleert waarvoor je materiaal uit het buitenland moet kopen. Nee. Je hebt alleen een geijkte plastic opvangdoek nodig en je geneesmiddelen. En dan kun je handelen.”

Uiteraard heeft de opvangdoek zijn beperkingen. Het ernstige personeelstekort blijft vrouwen in gevaar brengen.

Op een recente namiddag verloor een vrouw op de kraamafdeling van het universitaire ziekenhuis — het beste openbare ziekenhuis van Kano — 600 milliliter bloed voordat iemand ingreep. Bij een andere vrouw werd de opvangdoek bijna 45 minuten na de geboorte van haar baby niet gecontroleerd.

De opvangdoeken die voor het Nigeriaanse onderzoek werden gebruikt, kwamen uit India en kostten ongeveer drie dollar per stuk. Dat was meer dan het nationale gezondheidsbudget kon dragen.

Dr. Muhammad Ali Pate, de minister van Volksgezondheid, wil dat Nigeria meer van zijn eigen medische benodigdheden produceert. Daarom namen Galadanci en haar team contact op met een familiebedrijf in Kano dat plastic borden, vorken en verpakkingen voor onder meer plantaardige olie maakte.

Galadanci liet de hoofdingenieur een opvangdoek zien. Konden zij die maken?

Het bedrijf ontwikkelde een prototype. Maar voor productie op grote schaal bleken speciaal gebouwde machines nodig, die uit Taiwan moesten worden ingevoerd.

De Gates Foundation, die ook het onderzoek naar de opvangdoek had helpen financieren, wilde het gebruik ervan uitbreiden en bood een subsidie van 600.000 dollar aan. De stichting ondersteunde ook bedrijven in Kenia en Zuid-Afrika, waar de opvangdoek eveneens was onderzocht, om deze lokaal te produceren.

In ruil daarvoor stemde het bedrijf, Systs Engineering, ermee in de opvangdoeken voor 70 dollarcent per stuk aan het nationale zorgsysteem te verkopen. Volgens het artikel heeft de oorlog in Iran de grondstofprijzen sindsdien opgedreven, waardoor ze inmiddels 80 dollarcent kosten.

Het bedrijf produceert nu voor heel Nigeria en is begonnen met de uitvoer naar enkele buurlanden.

Galadanci richt zich ondertussen op het volgende probleem. De opvangdoek en de behandelbundel werken goed in ziekenhuizen, maar 60 procent van de Nigeriaanse vrouwen bevalt thuis.

Haar onderzoeksteam test daarom een pakket voor gezondheidswerkers die thuisbevallingen begeleiden. Het bevat een absorberende mat. Wanneer die tot in de hoeken verzadigd raakt, is dat een signaal dat het bloedverlies te groot wordt en de vrouw naar een ziekenhuis moet.

Het pakket bevat ook misoprostol, een geneesmiddel dat de baarmoeder doet samentrekken. Zo kan het bloedverlies worden afgeremd en kan tijd worden gewonnen om de vrouw naar medische zorg te brengen.

Toch blijven de ziekenhuizen zwaar onder druk staan.

Op een recente ochtend bevielen in een kraamkliniek in het centrum van Kano zeven vrouwen in enkele uren tijd. De enige gynaecologe, dr. Halima Ibrahim, had drie dringende patiënten die op een keizersnede wachtten. Eén vroedvrouw hield toezicht op het verloskwartier.

Een vrouw kreunde tijdens de weeën van haar elfde bevalling. In een hoek gebruikten enkele studenten verpleegkunde het zaklampje van een telefoon om de knip van een andere vrouw te hechten.

Maar de opvangdoek helpt.

“Vroeger verloren we elke maand een vrouw. Dan bleef je achter met de baby in je armen, terwijl de moeder er niet meer was”, zegt Ibrahim.

“Nu niet meer.”